У гэтым спісе (гласарыі) змешчаныя тыя словы ўсходняга (пераважна арабскага і цюркскага) паходжання, якія сустрэліся нам у славянскамоўных назвах, апісаных у апублікаваным на сайце Philology.by каталогу беларускататарскіх рукапісаў. Большасць гэтых слоў належыць да так званай неперакладальнай лексікі – тэрмінаў, звязаных з ісламам і прынятымі ў ім рытуаламі.
’abdest, ’abdes, ’abdes, ’obdost – рытуальнае абмыванне (ад перс. ابدست [abdest]; тур. aptes)
’aḥšām, ’áḥšām – вячэрняя малітва (цюрк. اخشام «вечар»)1
’akinde, ’ákinde – пасляпаўдзённая малітва (ад цюрк. ايكندى «час ад поўдня да вечара»)
‘aṭārad – Меркурый (ад араб. عطارد [‘uṭārid] «тое самае»)
’awle, ’áwle – паўдзённая малітва (цюрк. اويله «поўдзень»)
’aẓān, ’áẓān, ’azān – 1) заклік да малітвы, 2) наданне імя дзіцяці (араб. اذان [’adān] «заклік да малітвы»)
bāb – раздзел (араб. باب [bāb] «тое самае»)
budūr – цюркскi ўказальны займеннік bu «гэты, гэта» і прэдыкатыўная звязка dur «гэта ёсць, з’яўляецца»; часта сустракаецца ў назвах раздзелаў
dewur – абрад выкупу грахоў пасля смерці; літаральна цыркуляцыя, ратацыя (араб. دور [dawr] «круг»)
du‘ā’i, du‘ājā, du‘āje – малітва (араб. دعاﺀ [du‘ā’] «тое самае»)
dūr гл. budūr
fārẓ – абавязковае дзеянне, у тым ліку абавязковая малітва (араб. فرض [farḍ] «абавязак»)
fiṭre, fitre – міласціна, якая раздаецца з нагоды свята разгавення, грошы, дадзеныя імаму пасля посту (тур. fitre, араб. فطرة [fiṭra(tun)] «тое самае»)
ġusel – рытуальнае абмыванне (араб. غسل [ġusl] «тое самае»)
ǧāmijā – мячэць (араб. جامع [ǧāmi‘] «тое самае»)
ǧenāze – назва малітвы па памерлым (тур. cenaze < араб. جنازة [ǧanāza] «пахаванне»)
ǧum‘a – пятніца (араб. جمعة [ǧum‘a(tun)] «тое самае»)
hazā – арабскi ўказальны займеннік «гэты, гэта» (араб. هذا [hadā]); часта сустракаецца ў назвах раздзелаў
ḥalāl – дазволенае (араб. حلال [ḥalām] «тое самае»)
ḥarām – забароненае (араб. حرام [ḥarām] «тое самае»)
ḥurf – літара (араб. حرف [ḥurf] «тое самае»)
’īmān – вера, веравызнаўчая формула (араб. ايمان «вера»)
’isqāṭ – абрад выкупу грахоў пасля смерці (араб. اسقاط «вылічэнне»)
jasin, jásen – назва 36-й суры Карана (араб. يس «тое самае»); js, jsn – назва 36-й суры без знакаў для галосных
jecci, jetci, jeṭcī – малітва пасля заходу сонца (ад цюрк. ياتسى «час, калі кладуцца спаць»)
kāfirin – нявернік (араб. كافر [kāfir(un)] «тое самае»)
kufr – нявер’е (араб. كفر [kufr(un)] «тое самае»)
marīḥ – Марс (араб. مريخ [mirrīḥ] «тое самае»)
mejjit – нябожчык (араб. ميت [majjit] «тое самае»)
miẓār – могілкі (араб. مزار [mazār] «месца для наведвання, магіла святога»)
muštarī – Юпіцер (араб. المشترى [’al-muštarī] «тое самае»)
namāẓ, namāz – малітва (цюрк. ад перс. نماز «тое самае»)
nijjet – намер (араб. نية [nijja(tun)] «тое самае»)
qadir – прадвызначэнне, ноч 27-га рамадана (араб. قدر «тое самае»)
qamar – Месяц (араб. قمر [qamar] «тое самае»)
qāmat, qamat – другі пасля азана (гл. ’aẓān)заклік да малітвы (< араб. قامت [qāmat] літаральна «настала малітва (час малітвы)»)
raka‘at, raka‘át, raka‘āt – ракят (араб. ركعة [raka‘(tun)] «цыкл малітоўных формул і дзеянняў у часе мусульманскай малітвы»)
rizq, riẓq – рызк, сродкі да існавання (араб. رزق [rizq] «тое самае»)
ramaẓan, rámāẓān, ramāẓān – рамазан, назва 9-га месяца мусульманскага календара, паста (араб. رمضان [ramaḍān] «тое самае»)
ṣabāḥ – раніца, ранішняя малітва (араб. صباح [ṣabāḥ] «раніца»)
ṣadáġ[a], ṣadaḳ[a] – дабраахвотная міласціна (араб. صدقة [ṣadaqa[tun]] «тое самае»)
ṣalāḥ – малітва перад пятнічным і святочным набажэнствам (ад араб. صلاح [ṣalāḥ] «дабро»?)
sunnet – тут 1) дадатковыя ракяты пасля штодзённых абавязковых малітваў; 2) абразанне (араб. سنة [sunna(tun)] «звычай, паданне» і г.д.)
sūrej – сура, раздзел Карана (араб. سورة [sūra(tun)] «тое самае»)
šāhārāḳ – прыём ежы раніцай у месяцы рамадан (ад араб. سحور [suḥūr] «тое самае»?)
šahīd – пакутнік за веру (араб. شهيد [šahīd] «тое самае»)
šams – Сонца (араб. شمس «тое самае»)
šarīḥ, šarḥ – каментарый (араб. شرح [šarḥ] «тое самае»)
šarīf – высакародны (араб. شريف [šarīf] «тое самае»)
tahlil – усхваленне (араб. تهليل [tahlīl] «тое самае»)
[ṭal]sim – талісман (тур. tılsim «тое самае»; араб. طلسم [ṭilasm] «тое самае»)
tarāwiḥ, tarāwīḥ – дадатковыя начныя малітвы падчас рамадана (араб. تراويح [tarāwīḥ] «тое самае»)
tawba – пакаянне (араб. توبة [tawba(tun)] «тое самае»)
’ummet – умма, рэлігійная супольня, сукупнасць мусульманаў ва ўсім свеце (араб. أمة [’umma(tun)] «тое самае»)
‘umur – назва малітвы па памерлым (араб. امور [’umūr] «справы»?)2
wāǧib – абавязковае (араб. واجب «тое самае»)
witri – дадатковая начная малітва, якая, аднак, паводле ханафіцкага мазгаба, да якога належалі і мусульмане ВКЛ, лічыцца абавязковай (араб. وتر «тое самае»)
zerec, zirec, zi‘ārat – могілкі (араб. ڒيارة [zijārā] «наведванне, паломніцтва»); гл. miẓār
ziker, zikir – зікр, катэгорыя малітоўных тэкстаў са шматлікімі згадкамі імя і эпітэтаў Бога (араб. ذکر [dikr] «згадванне»)
zhr – Венера (زهرة [zuhra] «тое самае»)
zḥl – Сатурн (араб. زحل [zuḥal] «тое самае»)
1 Напісанне слоў цюркскага паходжання даецца паводле слоўніка Будагова. Гл.: Сравнительный словарь турецко-татарских наречий / сост. Л. Будагов. СПб., 1869. Т. 1–2.
2 Была выказана гіпотэза, што гэтая пахавальная малітва атрымала такую назву з прычыны сугучнасці з дзеясловам умерці. Гл.: Akiner Sh. Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab. A Cultural Monument of Islam in Europe. – Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2009. – Р. 293.